ଭାରତଲୀଳା ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୋକନାଟକ ( ଲୀଳାନାଟକ ଶୈଳୀ ) । ଏଥିରେ ମହାଭାରତ ଆଧାରିତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅଭିନୀତ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଭାରତ ଲୀଳା କୁହାଯାଏ । ଦୁଆରୀ ଚରିତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ନେଇ ଏହାକୁ ଦୁଆରୀ ନାଟ ବି କୁହାଯାଏ । ଏହାଛଡ଼ା ବିଷୟବସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାକୁ ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ ନାଟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଗଞ୍ଜାମରେ ଭାରତ ଲୀଳା ଯୋଗୁଁ ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାର ବହୁଳ ପ୍ରଚାରିତ ପାଲା ପ୍ରସାର ଲାଭ କରିପାରିନାହିଁ ଏହାର ଅନ୍ୟ ଏକ କାରଣ ଭାରତଲୀଳାରେ ନିଜସ୍ୱ ବିଷୟ ବସ୍ତୁ ସହ ପାଲା , ଦାସକାଠୀଆ , ଘୁଡୁକି ଭଳି ଅନେକ ଲୋକନାଟ୍ୟ ମଝିରେ ମଝିରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ । ଭାରତ ଲୀଳାରେ ବ୍ୟବହୃତ ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା, ଲୋକସଙ୍ଗୀତ ଓ କୌତୁକପ୍ରଦ ଅଭିନୟ ଯୋଗୁଁ ଏହା ବେଶ ଜନାଦୃତ ହୋଇପାରିଛି ।ଭାରତ ଲୀଳାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ ୧୦-୧୨ ଘଣ୍ଟା ଧରି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ବାଦି ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଅଧିକ ସମୟ ( ୨୪ ଘଣ୍ଟାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବ ) ଲାଗିଥାଏ । ଆଜିକାଲି ଆଧୁନିକ ମଞ୍ଚପ୍ରଦର୍ଶନର ବନ୍ଧନ ଯୋଗୁଁ ଏହା ୨-୩ ଘଣ୍ଟା ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରାଯାଉଛି ।
ଭାରତଲୀଲାର ସୃଷ୍ଟି ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବୋଲି ଅଧିକାଂଶ ଗବେଷକ ମତ ଦିଅନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର୍ଗତ ଧୀରେନ ଦାଶ ଏହା ୧୫ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବୋଲି କୁହନ୍ତି । ଗବେଷଣାରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ କଲ୍ୟାଣପୁରର (ଗଞ୍ଜାମ) ଦୀନବନ୍ଧୁ ଦାସ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ ନିମନ୍ତେ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆସାମ ଓ ରେଙ୍ଗୁନର ଚାହାବଗିଚା । ହୁଗୁଳି ଜିଲ୍ଲାର ଚଟକଳରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ ସୁଆଙ୍ଗ ରଚନା କରିଥିଲେ । ନିଜର ସହକର୍ମୀମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ରେଙ୍ଗୁନ ଓ ହୁଗୁଳି ଅଞ୍ଚଳରେ ମଞ୍ଚସ୍ଥ କରି ନିଜ ଗ୍ରାମକୁ ଫେରିବା ପରେ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଭାରତଲୀଳା ପରିବେଷଣ କରିଥିଲେ । ଏଣୁ ପ୍ରଥମାବସ୍ଥାରେ ଗଞ୍ଜାମରେ ଏହା ହୁଗୁଳି ଭାରତ ବୋଲି ଲୋକତୁଣ୍ଡରେ ବସିଯାଇଥିଲା । ଅଦ୍ୟାବଧି ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଦୁଆରୀଙ୍କ ବେଶ ପୋଷାକରେ ସେହି ସମୟର ଚାହା ବଗିଚାରେ କାମ କରୁଥିବା ମାଙ୍ଗୋଲିୟଙ୍କର ବେଶର ଶୈଳୀ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ।
ଦୀନବନ୍ଧୁ ଦାସ ବର୍ତ୍ତମାନ ବ୍ୟବହୃତ ଗୀତିନାଟ୍ୟର କବି ହୋଇଥିଲେହେଁ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ସୁଭଦ୍ରାପରିଣୟ ଆଧାରିତ ଅନେକ ନାଟକ ପରିବେଷିତ ହେଇଥିଲା । ଏଣୁ ଦୀନବନ୍ଧୁ ଦାସ ଭାରତ ଲୀଳାର ଆଦ୍ୟସ୍ରଷ୍ଟା ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ଭାରତ ଲୀଳାକୁ ନିଜ ଶୈଳୀରେ ପୁନଃ ଗଢ଼ି ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ନବଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ । ସ୍ବର୍ଗତ ଧୀରେନ ଦାଶଙ୍କ ମତରେ ଭାରତଲୀଳା ୧୫ ଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଗଞ୍ଜାମରେ ଚାଲି ଆସାଛି ।
ଭାରତଲୀଳାରେ ମହାଭାରତର ସୁଭଦ୍ରା ପରିଣୟ ବା ହରଣ ବିଷୟଟି ମଞ୍ଚସ୍ତ କରାଯିବା ସହ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦଶ ଗୋଟି ନାମ କେଉଁ ଜାଗରେ କେମିତି ଦିଆହୋଇଛି ତାହା ଉପସ୍ଥାପନା କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗଟିର ନାଟକୀୟତା ଯୋଗୁଁ ଏହା ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି । ଏହି ଲୀଳାରେ ସଂଳାପଟି ଗ୍ରାମ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ଥିବାରୁ ଲୋକଙ୍କୁ ସହଜରେ ବୋଧ ହୁଏ । ପୁଣି ଶୃଙ୍ଗାରଧର୍ମୀ ହାସ୍ୟରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରହିଛି ଏହି ଲୀଳା ।
ଭାରତଲୀଳାରେ କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ରଭଞ୍ଜ, କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥ, ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ, ବନମାଳୀ ଦାସ ଆଦି ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ କବିମାନଙ୍କ ରଚନା କଥାଛଳରେ ପରିବେଷିତ ହୁଏ । କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର ଗୁଡ଼ିଆପାଲିର ଶ୍ରୀ ରଙ୍କନିଧି ବେହେରା ଭାରତ ଲୀଳାର ଜଣେ ଜଣାଶୁଣା ନାଆଁ । ସେ ନିଜେ ଦୁଆରୀ ଚରିତ୍ରର ଅଭିନୟ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।ଭାରତ ଲୀଳାରେ ଦୁଆରୀ, ଅର୍ଜ୍ଜୁନ, ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସତ୍ୟଭାମା ଏହି ଚାରିଜଣ ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର । ଗୌଣ ଭୂମିକାରେ ଆଉ ଦୁଇଜଣ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି । ଅତୀତରେ ଏଥିରେ କେବଳ ପୁଅମାନେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଝିଅପିଲାଙ୍କୁ ନିଆଯାଉଛି । ଅଭିନୟ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ସଜ୍ଜିତ ମଞ୍ଚ ଓ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଚଉକି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ । ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ ଚଉକିଟି ବିଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ମଞ୍ଚଠାରୁ ବେଶଘର (ଗ୍ରୀନରୁମ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବାପାଇଁ ଥିବା ପଥକୁ 'ପୁଷ୍ପ-ପଥ' କୁହାଯାଏ । ମଞ୍ଚର ଗୋଟିଏ ପାଖରେ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣକାରୀମାନେ ବସିଥାନ୍ତି । ବ୍ୟବହୃତ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ହାରମୋନିୟମ, ଯୋଡ଼ିନାଗରା, ଝୁମୁକା, ଘୁଡ଼ୁକି , ଦାସକାଠୀ , ଆଦି ପ୍ରମୁଖ । ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରୀ ବା ଦୁଆରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏହି ଚରିତ୍ରଟି ସଂସ୍କୃତ ନାଟକର ସୂତ୍ରଧାର ଭଳି ଅଟେ । ଦୁଆରୀ ବିଭିନ୍ନ ଅଭିନୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ହସାଇବା ସହ ଗୀତଗୁଡ଼ିକର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ଏଣୁ ଦୁଆରୀ ଚରିତ୍ରରେ ଅଭିନୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ଅଟନ୍ତି ।ସାଧାରଣତଃ ଦଳର ଗୁରୁମାନେ ଗୀତ ରଚନା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା କରିବା ସହ ନିଜେ ଏହି ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥାନ୍ତି । କହିବାର ଶୈଳୀ ଓ ଉଦ୍ଦାମ ନୃତ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଦର୍ଶକ ବେଶ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି । ଦୁଆରୀ ହାତରେ ରୁମାଲ ଖଣ୍ଡେ ଧରି ତାକୁ ନାନାବିଧ ପ୍ରକାର ନାଟକରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ପାଲାରେ ଯେପରି ଚାମରକୁ ଗାୟକ ନାଟକର ପ୍ରପ (prop) ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଠିକ ସେହିପରି ଭାରତ ଲୀଳାର ଦୁଆରୀ ରୁମାଲ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ଏଥିରେ ଇଙ୍ଗିତ କରି ଲୁହ ପୋଛିବା, ବନ୍ଧନ ହେବା ଆଦି ନାଟକୀୟ ଭଙ୍ଗୀ କରାଯାଏ ।
ଦୁଆରୀ ଚରିତ୍ର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ଉପହାସ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ତାଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଜିନିଷ ବିଷୟରେ ବୁଝାଏ । ଦୁଆରୀ-ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ହୋଇ ଦୁଆରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଠାରୁ ନିଜକୁ ବଡ଼ ବୋଲି ଦେଖାଇ ତାଙ୍କର ଉପହାସ କରିଥାଆନ୍ତି । ପାପମୋଚନ ଲାଗି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଠାରୁ କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥନା କରାଇ ପରେ ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ 'ଉଲା' ଡାକି ଉପହାସ କରନ୍ତି ।
ଦୁଆରୀଙ୍କ ମୁଖରେ ସେଇ ଉକ୍ତିଟି ହେଲା :-
ଏ ଉଲା ଅରଜୁନ ପିଲା
କି'କରମ କଲା
କଞ୍ଚା ମାଈପିଲାଟାର
ଗୋଡ଼ ଧରିଲା .....
ସୁଭଦ୍ରା କରୁଣଭରେ କାନ୍ଦିବା ଦୃଶ୍ୟରେ ଦୁଆରୀ ହିଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମବେଦନା ଦେଖାଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ବୁଝାସୁଝା କରନ୍ତି । ଏଣୁ ଦୁଆରୀ ଚରିତ୍ର ନିର୍ବାହ କରିବା ପାଇଁ ଭଲ ଅଭିନୟ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ।
ସତ୍ୟଭାମା ଆସିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଠାରୁ ଫଳ ଆଣିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହନ୍ତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନଟକୂଟିଆ ପୁରୁଷ, କାଳେ ବିଷଫଳ ପଠାଇଥିବେ ଏହି ଭୟରେ ଅର୍ଜୁନ ଫଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଦୁଆରୀଙ୍କ ବୋଧ ପରେ ଅର୍ଜୁନ କେଉଁ ଫଳ ଆଣିଛନ୍ତି ଏହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଦୁଆରୀଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣ ଏବଂ ତାହା ହସ୍ତରେ ଧରି ଆଣିବା ପାଇଁ, ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖି ଆସିବା ପାଇଁ ବା ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଚୋପା ଟିକେ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏସବୁ କଲେ ମହାପାପ ଲାଗିବ ଓ ଚୋପା କର୍ତ୍ତନ କଲେ ରୁଧିର ବହିବ ବୋଲି ଝିଅମାନେ (ସତ୍ୟଭାମା /ସୁଭଦ୍ରା) କୁହନ୍ତି
। ଦ୍ୱିଅର୍ଥବୋଧକ ପଦଗୁଡ଼ିକରେ ନାରୀଙ୍କର କୁଚକୁ ଫଳ ରୂପେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି ।
ହାସ୍ୟରସରେ ଏହାକୁ
ଚାଲିବା ଗଛର ହଲିବା ଫଳ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଲୀଳାରେ ଅତି ଅଜ୍ଞ, ନିଷ୍ଠୁର ଓ କୋପୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି । ଦୁଆରୀ ଏହାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଉପହାସ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ତାଙ୍କଠୁଁ ନିଜକୁ ବଡ଼ ଦର୍ଶାନ୍ତି । ପୁଣି ଅର୍ଜୁନ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ କଳଙ୍କିନୀ ବୋଲିବାରୁ ଦୁଆରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପଣିଗୋସେଇଁବାପା ପରାଶର ମୁନି, ଗୋସେଇଁବାପା ବ୍ୟାସ, ବାପା ଇନ୍ଦ୍ର, ମାଆ କୁନ୍ତୀ ଆଦି ସମସ୍ତ ବଂଶର କଳଙ୍କ ଫେଡ଼ିଣ କହନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଚରିତ୍ର କଥା କଥାକେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦେବି କହିବାରୁ ଦୁଆରୀ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତିରୀହତ୍ୟା କଲେ କେଡ଼େ ବଡ଼ ପାପ ବୁଝାଇଦିଅନ୍ତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନଟକୂଟିଆ ବୋଲିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାସୁଝା କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା ନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି । ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବେଶ୍ୟା ବୋଲି ନିଷ୍ଠୁର ଭାବେ କହିବାରୁ ଦୁଆରୀ ପରୀକ୍ଷା କରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଆଶଙ୍କାକୁ ଭୁଲ ପ୍ରମାଣିତ କରନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ସାହସିକ ଓ ବୀରତ୍ୱର ପ୍ରଦର୍ଶନ ।
ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଆରୀଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ସଂଳାପ କରି ତାଙ୍କ ଆସିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହନ୍ତି । ସେମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ବେଳେ ନୃ୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି । ବେଳେବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ଶୃଙ୍ଗାରଧର୍ମୀ ଇଙ୍ଗିତ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି । ଏପରି ଭଙ୍ଗୀ ସଖୀନାଚର ପ୍ରଭାବରୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଧୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ ନିଜ ଆଲେଖ୍ୟରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ।
ଏବେ ଭାରତଲୀଳାର କୋଡ଼ିଏରୁ ଅଧିକ ଦଳ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅଛନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳରେ ଦଶରୁ ପନ୍ଦର ଜଣ ଶିଳ୍ପୀ ଥାଆନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଞ୍ଚ ଅଭିନେତା, ଗାୟକ, ବାଦ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଓ ସହାୟକ ଅନ୍ୟତମ । ୧୯୯୮ ବେଳେ ଗୋଟିଏ ରାତିର ଲୀଳା ନିମନ୍ତେ ୧୦୦୦ରୁ ୧୫୦୦ ଟଙ୍କା ଦେୟ ଥିଲା ।ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହା ୧୫୦୦୦ ରୁ ୨୦୦୦୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେୟ ପଡିଥାଏ । ଲୀଳା କେଉଁଠି କରାଯିବ ଓ ଯାତାୟାତ ଖର୍ଚ୍ଚ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ ।
ଆସ୍କା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ମାଗୁରାର ୰ଭୀମ ପଣ୍ଡା, ପଞ୍ଚମା ଗ୍ରାମର ଶ୍ରୀନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ, ୰ତ୍ରିନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ, ୰ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ସାବତ ଗତ ଶତକର ପ୍ରମୁଖ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ଅଧୁନା ଶୁକଦେବ ଜେନା , ବାସନ୍ତୀ ପରିଡା ( ମହିଳା ଦୁଆରୀ) , ହରେକୃଷ୍ଣ ବିଶ୍ବାଳ ଏବଂ ଶ୍ରୀ ଭୀମ ପଣ୍ଡାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗରର ଶ୍ରୀ ନବଘନ ପରିଡ଼ାଙ୍କ ଦଳ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଳ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛି ।
ଅଧୁନା ଭାରତ ଲୀଳା ଦଳମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ କେତେକ ଗୀତର ସୂଚୀ ତଳେ ଦିଆଗଲା ।
ଗୀତ :-
ପ୍ରଭୁ ଜାଣିଲିଣି ଜାଣିଲିଣି
ତୁମ୍ଭେ ଏଡ଼େ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହେଲଣି ହେ.... ( କବି : ବନମାଳୀ ଦାସ ) ।
ପ୍ରଭୁ ଘେନ ମୋର ନିବେଦନ
ନବଘନ ଶ୍ୟାମଳବର୍ଣ୍ଣ ......
● ଲୀଳା ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଦୁଆରୀଙ୍କ ଜଣାଣ ।
ମୋର ହଂସା ଉଡ଼ିଗଲା ବୀରବର ହେ .....
କହ କେଣେ ଅଛି ,,,
ହେଲା ନାହିଁ ହେ ବୀର
ଆଉ କେଉଁପରି ଥିଲେ ପ୍ରକାଶ କର.....
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଦଶନାମ ଶୁଣି ତାହା ସେତେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନୁହେଁ ବୋଲି ବ୍ୟକ୍ତ କରି , ଉପହାସ ।
( ଦୁଆରୀଙ୍କ ମୁଖରେ)
●ଦୁଆରୀଙ୍କ ମୁଖରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦଶନାମ ଗାୟନ ଦଶଟି ସ୍ବରରେ :-
ଏକଦିନେ ଶଚୀଦେବୀ
ସ୍ନାନ ଗଲା ବେଳେ ......
( ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସବ୍ୟସାଚୀ ନାକୁ ବଖାଣୀ :- ହଳିଆ ଗୀତ ସ୍ବର ) ।
ରଇବତ ପର୍ବତେ
କୃଷ୍ଣ ଫଗୁଖେଳି ....
( ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦିତୀକୃଷ୍ଣ ନାମକୁ ବଖାଣି - ଘୁଡ଼ୁକି ସ୍ୱର )।
ଏହିପରି ଦଶଟି ସ୍ବରରେ ଦଶନାମ ଗାୟନ ଏକ ବିଶେଷ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରେ ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ବାର ଦେଶରେ କରାଘାତ ଶୁଣି ଦୁଆରୀ ମୁଖରେ :-
ଆଜ ନିଶି କବାଟରେ
କିଏ ସେ ମାରୁଛି କର.....
ସୁନାଗୋରୀ ଲୋ
ଝିଅ ତୁ କିଏ ସୁନା ......
( ସୁଭ୍ରଦାଙ୍କୁ ପରିଚୟ ମାଗିବା ଉଦେଶ୍ଯରେ )
ନବଛଇଳା କାହାର ବାଳା
କି ରଙ୍ଗରେ ଚାଲି ଆସେ ଅବଳାରେ ......
( ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଛାମୁରେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରୂପ ଓ ଚାଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରି )।
ଘେନିଯାଅ ଦୂତ
ଏ ପାଷାଣ୍ଡୀର ହାତ.....
( ଅର୍ଜୁନ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ପାପିଷ୍ଠୀ କହି ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିବାକୁ ଦୁଆରୀ ପ୍ରତି ଆଦେଶ )।
ଦୂତ ହେ ,,,
ଜନମ ହେବାର .....
ସୁଭଦ୍ରା ନିଜ କର୍ମକୁ ନିନ୍ଦି ଦୁଆରୀ ସମ୍ମୁଖରେ ବାହୁନିବା ଦୃଶ୍ୟ )।
ମୋ ରାଜବାଳୀ କପାଳରେ
କି ଦଶା ଥିଲା .....
ମୋ କଳାମଲ୍ଲୀ କପାଳରେ....
ଦୁଆରୀ ମୁଖରେ :-
( ସୁଭଦ୍ରା ଅଧରାତିରେ ବନ୍ଦୀ ହେବାରୁ କି ପୋଡ଼ା ଦଶା ଥିଲା
ବୋଲି କାନ୍ଦଣା) ।
ପରର ଧନକୁ ଆଶା ବଳାଇଲେ
ଲାଗଇ ବହୁତ ପାପ ,,,
ସ୍ତିରୀ ଗର୍ଭିଣୀ ଶିଶୁବଧ ହେ ....
(ଭାଗବତ) ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ।
ଦୁଆରୀ :-
(ଅତିବଡ଼ି ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ମତରେ ସ୍ତ୍ରୀ ହତ୍ୟା ମହାପାପ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ) ।
ଯାହା ପଚାରିଲ ଦେଇ ମତିହେ
ଶୁଣ ବ୍ୟାସଦେବ ନାତି ହେ .....
( ଅର୍ଜୁନ କିପରି ଗୋବଧ କରି ପାପ ଅର୍ଜିଛନ୍ତି ପୁଣି ସେଥିରେ
ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ସେହି ଉପାଖ୍ୟାନ ) ।
ଏ ବଚନ ଶୁଣି ଶକ୍ରାବତୀ ଭଣି
ଶୁଣ ଆହେ ଦୂତବର .....
ସତ୍ୟଭାମା ମୁଖରେ :-
( ଅର୍ଜୁନ ଗୋସିଂହ ଦୈତ୍ୟକୁ ମାରି ଯେଉଁ ଶକ୍ରାଜିତ ରାଜାଙ୍କୁ
ଅର୍ଜୁନ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ ସତ୍ୟଭାମା ସେହି ରାଜାଙ୍କ ଦୁହିତା
ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଟରାଣୀ ବୋଲି ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ ) ।
ରସଲତାର
ବାସ ଅଟେ ଦ୍ୱାରକା .....
ଦୁଆରୀ :-
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଛାମୁରେ ସତ୍ୟଭାମା କେହି ନୁହନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ
ପାଟ୍ଟରାଣୀ ବୋଲି ଖବର )।
ଅମ୍ବୋରୁହ ବନ୍ଧୁଜେମା କୁଳେ ଗୋକୁଳଚନ୍ଦ୍ରମା
କହି ନୋହେ ହରବର କଲେ ଯା କାଲି ....
( ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ : ଦୁଆରୀନାବକେଳି କାବ୍ୟରୁ ଛାନ୍ଦ ) ।
ଅପୂର୍ବ ଦେଖିଲି ଆଜ
ରେ ସଙ୍ଗାତ .....
ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ :
ଦୁଆରୀ ରାଧାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ହଟହଟା କରିଥିଲେ ସେହି ଉପାଖ୍ୟାନ)
ପ୍ରୀତିରେ କି ଭାବ ଅଛି
ଜଣା ତ ନ ଗଲା କିଛି ....
(ନବଘନ ପରିଡ଼ାଙ୍କ ରଚନା )
ବ୍ରଜପୁର ବୁଲେଟ ଗାଡ଼ି
ଥିଲେ ବସୁଦେବ କମ୍ପାନି ଗଢ଼ି.....
(ସରୋଜ ) ନୂତନ ରଚନା - (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପକାରିତା ବୁଝାଇବା ଛଳରେ
ହାସ୍ୟରସାତ୍ମକ ତୁଳନା )।
ଧନୁର୍ଜୟୀ ବିବତ୍ସୀ
ଶ୍ରବଣ କର ......
(ସୁଭଦ୍ରା କେଉଁ ଫଳ ଆଣିଛନ୍ତି ବୁଝାଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗିତ କରି )।
ରସାଧରସୁତା ମା' ଗୋ
ଘେନ ମିନତି ......
କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନୃପ :-
ଓଷାକୋଠି ସ୍ୱରରେ ଦେବୀ ବନ୍ଦନା । ରସପଞ୍ଚକ କାବ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ।
ଶୁଣ ହେ ବୀର ଅର୍ଜୁନ
ଆସିଅଛି ମୁହିଁ ତୁମ୍ଭ ପାଶେଣ .....
ସୁଭଦ୍ଦ୍ରାଙ୍କ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରୀତିଭିକ୍ଷା ।
ମୋତେ ବାରମ୍ବାର କରି କହନା
ରେ ସୁନାବରନା.....
ଅର୍ଜୁନସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଜଣାଣ କରିବାକୁ ମନା କରି ।
ଆଜି ରସାଭୂଷା
ତୋର ଦଶା ସରିଲା ......
ଅର୍ଜ୍ଜୁନସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଧମକାଇ ।
ବିଧୂମୁଖୀର ,,,,
ଆଜି ମଥା ଛିଡ଼ି କଥା ସରିଗଲା ହେ .....
ବିଧୂମୁଖିର .....
ଅର୍ଜୁନ ନିର୍ଲ୍ଲଜ ଭାବେ ପ୍ରୀତିଭିକ୍ଷା ଶୁଣି କୋପିତ ହେବାରୁ ।
ଶୁଣ ଗୋ ସୁଭଦ୍ରାଇ ଲେଖାରେ ମୋର
ଭଉଣୀ ହେବୁ ତୁହି .....
ସ୍ତିରୀଜନ୍ମ ପାଇ
ଏଡ଼େ କି ନିର୍ଲ୍ଲଜ୍ଜୀ ତୁହି.....
ଅର୍ଜୁନ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ନିର୍ଲ୍ଲଜ ବୋଲି ଧିକ୍କାର କରି ।
ଦାରୀ ବୋଲି ଯାହା କଲା ଦଇବ
ତା ରୀତି ବଚନେ କିସ କହିବ.....
ବଳଦେବ ରଥ :-
ଅର୍ଜୁନ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବେଶ୍ୟା ଅପବାଦ ଦିଅନ୍ତେ ପ୍ରକୃତରେ ବେଶ୍ୟା
କିଏ ଏହା ବୁଝାଇ ।
ଯଦୁବଂଶ କଳଙ୍କିନୀ କହୁ କାହୁଁରେ
ମୁଁ ଯେତେ ମନା କଲେ ତୁ ତ ମାନୁନାହୁଁରେ ......
ଅର୍ଜୁନ ପୁନଃ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଧିକ୍କାର କରି କଳଙ୍କିନୀ ଡାକନ୍ତି ।
ଶୁଣ ହେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁମର
ଗୁଣ ତୁମ୍ଭ ବାପାଙ୍କର....
ଦୁଆରୀ :-
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଳଙ୍କ ଦର୍ଶାଇ ।
କହିଦେବି ହେ
ତୁମ ମାଆଙ୍କ ରୀତି .....
(ଦୁଆରୀ :- କୁନ୍ତୀଙ୍କ କଳଙ୍କ ଦର୍ଶାଇ )
ରସିକବର ରସଶେଖର
ରାଜବାଳୀ ଜେମାକୁ କୋଳେ ଧରହେ .....
କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନୃପ : ରସପଞ୍ଚକ କାବ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଧୃତ )
(ବିଭାଘର ପରେ ରମଣ କରିବାକୁ କହି )।
ଲେଖକ©ସନ୍ତୋଷ ପଟ୍ଟନାୟକ ,ଗଞ୍ଜାମ
