ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର କୋଣାର୍କ : ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘଡ଼ି ( ଡାକ୍ତର ଦେଵାଶିଷ ଜ୍ୟେଷ୍ଠୀ )

ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର କୋଣାର୍କ  : ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘଡ଼ି

      ( ଉପସ୍ଥାପନା; ଡାକ୍ତର ଦେଵାଶିଷ ଜ୍ୟେଷ୍ଠୀ )

କୋଣାର୍କର ଗାଣିତିକ ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଏହାକୁ କରିଦେଇଛି ଵର୍ଷ, ମାସ, ଦିନ ଓ ମୂହୁର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଘଡ଼ି ! ତାହା ବି ପୃଥିଵୀର ସର୍ଵଵୃହତ୍  ପ୍ରାଚୀନ ଘଡ଼ି ଅଟେ । 

ଆମେ ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ହୃତ ପାଷାଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିମା କଥା ଚିନ୍ତା କରୁ କରୁ ଭୁଲିଯାଉ ମହାଜାଗତିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଯିଏ ଆଜି ବି ଵିଛୁରିତ ରଶ୍ମୀରେ ଏହି ଛାୟାଯନ୍ତ୍ରରେ ଦିଵାନିଶି ସମ୍ୟଞ୍ଚ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଥାନ୍ତି ।

  କୋଣାର୍କରେ ଅଛି ୨୪ଟି ଚକ୍ର ଏଵଂ ୨୪ ଘଣ୍ଟିଆ ସମୟ ଚକ୍ର ହେତୁକ ଗଢାଯାଇଛି ।

 ପ୍ରତି ଚକ୍ରରେ ଅଛି ଆଠଗୋଟି ଅରକ ତଥା ଏହି ଆଠଟି ଅରକ ଆଠଗୋଟି ପ୍ରହରକୁ ସୂଚାଇଥାଏ  l

ଦିଵାରାତ୍ରର ଏହି ଆଠଗୋଟି ପ୍ରହରକୁ ଅଷ୍ଟପ୍ରହର କୁହାଯାଏ ।‌ଆଗେ ଭାରତରେ ଦିନର ଚାରି ପ୍ରହର ଓ ରାତିର ଚାରି ପ୍ରହର ଏପରି ଆଠ ପ୍ରହରକୁ ନେଇ ଦିନରାତି ଗଣନା କରାଯାଉଥିଲା ।‌

ଏକଦିଵାରାତ୍ରୀର ମୋଟ ୨୪ ଘଣ୍ଟାକୁ ତିନିଘଣ୍ଟା ଲେଖାଏଁ ଏକ ଏକ ପ୍ରହର ଵା ଯାମରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଉଥିଲା । ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରହର ତିନିଘଣ୍ଟା ସମୟର ହେଉଥିଲା । 

ବଡି଼ଭୋର,ସକାଳ,ଦ୍ଵିପହର,ଅପରାହ୍ନ, ସନ୍ଧ୍ୟା,ରାତ୍ରୀ,ଅର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରୀ ଓ ପାହାନ୍ତା ଏହିପରି ଆଠଭାଗରେ ଦିଵାରାତ୍ରୀକୁ ଆଠଗୋଟି ପ୍ରହରରେ ଵିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । 

ଓଡ଼ିଆ ଭାଗଵତର ତୃତୀୟ ସ୍କନ୍ଧ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ କାଳର ପରିମାଣ ଏମନ୍ତ  ଵର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଅଛି...

“ଶୁଣ ଵିଦୁର ଏକଚିତ୍ତେ ।

ସେ କାଳରୂପ ସଂଖ୍ୟା ଯେତେ ॥

ନିମିଷ ଆଦି ରୂପ ତାର । 

ଯେମନ୍ତେ ପୂରଇ ଵତ୍ସର ॥

ନିମିଷ ଚକ୍ଷୁ ପକ୍ଷ୍ମ ଭ୍ରମ । 

ଅଣୁ ତହିଁରୁ ଅଟେ ସାନ ॥

ହେ କୁରୁଵୀର ଶୁଣ ତୁହି । 

କହିବି ପରମାଣୁ ମୁହିଁ ॥

ଯାହା ଵିଭାଗ ନ ଲଭଇ । 

ସଂଯୋଗେ ଭାବ ଯାର ନାହିଁ ॥

ଯାହା ସର୍ଵଦା ଵର୍ତ୍ତମାନ । 

ତାହାର ପରମାଣୁ ନାମ ॥

ଅଣୁର ଅର୍ଦ୍ଧ ପରମାଣୁ । 

ତ୍ରିଭାଗେ ହୋଏ ତ୍ରସରେଣୁ ॥

ତୃତୀୟ ତ୍ରସରେଣୁ ଯେହି । 

ତାହାକୁ ତ୍ରୁଟି ବୋଲି କହି ॥

ଶଏ ତ୍ରୁଟିରେ ବେଧ ହୋଏ ।

 ତ୍ରିବେଧେ ଲଵ ନାମ ବହେ ॥

ତ୍ରିଲବ କାଳ ଅଟେ ଯେହି । 

ନିମିଷ ବୋଲି ତାକୁ କହି ॥

ତିନି ନିମିଷେ ଏକ କ୍ଷଣ । 

ପଞ୍ଚ କ୍ଷଣରେ କାଷ୍ଠା ପୁଣ ॥

କାଷ୍ଠା ପନ୍ଦର ଯେବେ ହୋଇ ।

 ତାହାକୁ ଲଘୁ ବୋଲି କହି ॥

ଏ ପଞ୍ଚଦଶ ଲଘୁ ଘେନ । 

ନାଡ଼ି ବୋଲିଣ ତାକୁ ଜାଣ ॥

ବେନି ନାଡ଼ିରେ ଯେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ । 

ପ୍ରହର ଷଟ ଅଵା ସପ୍ତ ॥

ତାହାକୁ ଯାମ ବୋଲି କହି । 

ଅଷ୍ଟମେ ଅହୋରାତ୍ର ହୋଇ ॥

ତାମ୍ର ଦ୍ୱାଦଶପଳ ଅର୍ଦ୍ଧେ ।

 ପ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରମାଣ ପାତ୍ର ମଧ୍ୟେ ॥

ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳି ଦୀର୍ଘ କରି । 

ଚତୁରମସେ ଚୂତୀ ଗଢ଼ି ॥

ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣସୂଚୀରେ ଛିଦ୍ର କରି । 

କରିବ ଆୟାମ ଵିସ୍ତାରି ॥

ଜଳେ ବୁଡ଼ନ୍ତେ ଦଣ୍ତେ ହୁଏ । 

ଏମନ୍ତେ କାଳର ନିର୍ଣ୍ଣୟେ ॥

ଅଷ୍ଟପ୍ରହରେ ଦିଵା-ରାତ୍ରି । 

କାଳଜ୍ଞେ ଏମନ୍ତ ଗଣନ୍ତି ॥

ପନ୍ଦର ଅହୋରାତ୍ରେ ପକ୍ଷ ।

 ସେ ଶୁକ୍ଳ କୃଷ୍ଣ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ॥

ଏ ବେନିପକ୍ଷେ ହୁଏ ମାସ । 

ପିତୃଙ୍କ ରାତ୍ରି ଯେ ଦିଵସ ॥

ଦ୍ୱିମାସେ ଋତୁ ଏକ ହୋଇ ।

 ଵସନ୍ତ ଆଦି ଷଟ ସେହି ॥

ଏକ ଅୟନେ ଋତୁ ତିନି । 

ଉତ୍ତର ଦକ୍ଷିଣ ଯେ ବେନି ॥

ବେନି ଅୟନେ ସମ୍ବତ୍ସର ।

ଏମନ୍ତେ ଗଣନା କାଳର ॥

ଦେଵଙ୍କୁ ଅହୋରାତ୍ର ହୁଏ । 

ମନୁଷ୍ୟ-ଵରାଷ ବୋଲାଏ ॥

ଏମନ୍ତେ ଶତେକ ଵରଷ । 

ମନୁଷ୍ୟ ପରମାୟୁ ଶେଷ ॥”

ଅର୍ଥାତ୍ ଭାଗଵତ ଅନୁସାରେ...

୨ ପରମାଣୁ = ୧ଅଣୁ 

୩ ଅଣୁ  = ୧ ତ୍ରସରେଣୁ 

୩ ତ୍ରସରେଣୁ = ୧ ତ୍ରୁଟି

୧୦୦ ତ୍ରୁଟି = ୧ ବେଧ 

୩ ବେଧ  = ୧ ଲବ

୩ ଲବ  = ୧ ନିମେଷ 

୩ ନିମେଷ = ୧ କ୍ଷଣ

୫କ୍ଷଣ = ୧ କାଷ୍ଠା 

୧୫  କାଷ୍ଠା = ୧ ଲଘୁ 

୧୫ ଲଘୁ = ୧ ନାଡ଼ି ବା ଦଣ୍ଡ

୨ ଦଣ୍ଡ = ୧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ 

6 କିମ୍ବା 7ଦଣ୍ଡ =  ୧ ପ୍ରହର ଵା ଯାମ 

୪ ପ୍ରହର = ୧ ଦିବା

୮ ପ୍ରହର ଵା ଯାମ =  ୧ ଅହୋରାତ୍ର ୧୫ ଅହୋରାତ୍ର = ୧ ପକ୍ଷ

 ୨ ପକ୍ଷ = ୧ ମନୁଷ୍ଯ ମାସ 

 ୨ ମାସ =  ୧ ଋତୁ 

 ୩ ଋତୁ = ୧ ଅୟନ

 ୨ ଅୟନ = ୧ ମନୁଷ୍ଯ ବର୍ଷ

 ୧୨ ମାସ ଓ ଷଡ଼ଋତୁକୁ ନେଇ ଏକ ଵର୍ଷ । 

କୋଣାର୍କର ଏହି ଵୃହତ୍ ଘଡ଼ି ଵ୍ୟଵହାର କରି ପ୍ରୋକ୍ତ ଭାରତୀୟ ସମୟ ଗଣନା ପଦ୍ଧତି ଅନୁସାରେ 

ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଓ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ସାହାଯ୍ୟରେ  ଏହି ଛାୟାଯନ୍ତ୍ରରୁ ସମୟକୁ ମିନିଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଉଥିଲା ।

କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରର ୨୪ଟି ଚକ୍ରଯୁକ୍ତ ପିରାମିଡ଼ ଭଳି ଜଗମୋହନର ଦୈର୍ଘ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ଥ ୩୬ × ୩୬ ମିଟର ଅଟେ  । 

ଏହା ଭାରତର ସୁରଟ୍ ସ୍ଥିତ ବୃହତ୍ତମ ପରିଗଣିତ ୨୪ ମିଟର୍ ଵ୍ୟାସର ଘଣ୍ଟା ଠାରୁ ବି ବଡ଼ ଅଟଇ  ।

 ଜଗମୋହନ ସହ କୋଣାର୍କର ଗର୍ଭଗୃହ, ନଟମନ୍ଦିର, ଭୋଗମନ୍ଦିର ଆଦିକୁ ମିଶାଇଲେ, ଏହା ପୃଥିଵୀର ଵୃହତ୍ତମ ପରିଗଣିତ ସାଉଦି ଆରବୀୟ-ଘଣ୍ଟାକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାରରେ ଟପିଯିଵ । 

କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ ବହୁତ ସମ୍ଭଵ ସମୟଗଣନ ପାଇଁ ହୋଇଥିଵା ହୃଦବୋଧ ହୋଇଥାଏ । 

ନିଶ୍ଚୟ କଳିଙ୍ଗୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସକଳ ଶକ୍ତିର ଆଧାର ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ତେଣୁ ସେମାନେ ଏହି ଛାୟାଘଡି଼ ରୂପ କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରର ଆରାଧ୍ଯ ଦେଵ ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେଵଙ୍କୁ 

ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ । 

ନିର୍ଭୁଲ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଥାଇ ମଧ୍ୟ କୋଣାର୍କ ଆଜି “ଅପୂଜା ଦେଉଳ" । ନିର୍ଭୁଲ ସମୟ ଦର୍ଶାଇ ମଧ୍ୟ କୋଣାର୍କକୁ “ପୃଥିଵୀର ସର୍ଵଵୃହତ୍ ପ୍ରାଚୀନ ଘଡ଼ି”ର ମାନ୍ୟତା କାହିଁକି ମିଳିନାହିଁ ?