● ଛନ୍ଦ ଓ ଛାନ୍ଦ ●

•ଛନ୍ଦ ଓ ଛାନ୍ଦ•

 ଓଡ଼ିଆରେ ଛାନ୍ଦ ଶବ୍ଦ ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇଟି ଅର୍ଥରେ ଵ୍ୟଵହୃତ ହୋଇ ଆସୁଅଛି । ପ୍ରଥମତଃ ଏହା ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ କାଵ୍ୟ ରଚନାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ । 

 

ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଚୀନ କଵି ସେମାନଙ୍କ କାଵ୍ୟକୃତିକୁ ଛାନ୍ଦ ନାମରେ ହିଁ ନାମିତ କରିଅଛନ୍ତି । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସ୍ପରୂପ ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସଙ୍କ ଜଗମୋହନ ଛାନ୍ଦ, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ ‘ଛାନ୍ଦଭୂଷଣ’, କେଶଵ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ‘ଛାନ୍ଦ ଭାରତ’, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମହାନ୍ତି (ଆନୁମାନିକ ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟ ଭାଗ)ଙ୍କ' ଉର୍ମିଳା ଛାନ୍ଦ’, ଵୈଦ୍ୟ ପର୍ଶୁରାମଙ୍କ ‘ଭରତ ରସାର୍ଣ୍ଣଵ ଛାନ୍ଦ' ପ୍ରଭୃତି କାଵ୍ୟର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ।

 ଅତୀତରେ କାଵ୍ୟର ଅନ୍ୟ ନାମ ଥିଲା ଛାନ୍ଦଗୀତ । ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ସେଥିପାଇଁ ଲେଖିଛନ୍ତି 

 

‘‘ବିଚାରଇ କରିବି ଉତ୍ତମ ଛାନ୍ଦ ଗୀତ

ରସସାର ଶୃଙ୍ଗାର ଯହିଁରେ ହେବ ଵ୍ୟକ୍ତ ।”

 ପୁନଶ୍ଚ ଛାନ୍ଦ ଶବ୍ଦ କାଵ୍ୟର ସର୍ଗ ଵା ଅଧ୍ୟାୟକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଉଥିଲା । ବହୁ କଵିଙ୍କ କାଵ୍ୟର ଭଣିତାରୁ ଏହା ଜଣାଯାଇଥାଏ ।

 

 ଯଥା,—‘ଇଚ୍ଛାଵତୀ’ କାଵ୍ୟର ପଞ୍ଚମ ଛାନ୍ଦର ଭଣିତାରେ କଵି ଵିଷ୍ଣୁ ଦାସ ଲେଖିଛନ୍ତି—

 

"ନୃପତି ଆନନ୍ଦ ଛାନ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଏହୁ, 

ବିଚାରିଣ ବୁଝ ମନେ ରସିକ ଯେହୁ ।”

 (ଇଚ୍ଛାଵତୀ ୫/୧୮)

 

 ଦେଵ ଦୁର୍ଲଭ ଦାସ ତାହାଙ୍କ ରହସ୍ୟ ମଞ୍ଜରୀ କାବ୍ୟର ୬ଷ୍ଠ ଛାନ୍ଦ ଭଣିତାରେ ଲେଖିଛନ୍ତି —

 

 ‘‘ଇତି ଶ୍ରୀ ରହସ୍ୟ ମଞ୍ଜରୀ ଷଷ୍ଠ ଛାନ୍ଦେ ଗୋପିକା ପ୍ରେମ ଲକ୍ଷଣ ଉକ୍ତି ଵନ୍ଦେ

 ସପ୍ତମ ଛାନ୍ଦ ଵର୍ଣ୍ଣନେ କେବଣ କେବଣ ସୁଖ 

 କହିଵାକୁ ଆଜ୍ଞା ହେଉ ବିମ୍ବାଧର ମୁଖ ।”

 

 ସମ୍ପ୍ରତି ଛାଦ ଶବ୍ଦ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅର୍ଥଦ୍ୟୋତକ ହୋଇଥିଵା ଲକ୍ଷ୍ୟଣୀୟ ।

 

 ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଏବେ ଓଡ଼ିଶୀ ଗୀତଠାରୁ ପୃଥକ୍ ଏକ ଗାନ ରୀତି ଅର୍ଥରେ ଵ୍ୟଵହାର କରଯାଉଅଛି । 

 

ଓଡ଼ିଆ କାଵ୍ୟରେ ଵ୍ୟଵହୃତ ବୃତ୍ତମାନଙ୍କର ଗାନ ରୀତିର ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏବେ ଏପରି ହୋଇଥିଵା ସ୍ୱାଭାଵିକ । ଓଡ଼ିଆ ଛାନ୍ଦ ଗୀତର ଵୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଏଥିରେ ଧ୍ରୁଵ ଵା ଘୋଷା ପଦ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ ।

 ସଙ୍ଗୀତ ପରିଭଷାରେ ଏହା ‘ଅଧି ଵା ପାଞ୍ଚାଳୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟଭୁକ୍ତ । ମାତ୍ର ଚୌପଦୀ ଵା ସଙ୍ଗୀତରେ ସାଧାରଣତଃ ସ୍ଥାୟୀ ଵା ଘୋଷାପଦର ଵ୍ୟଵହାର ହୋଇଥାଏ । 

 

ଏଣୁ କାଵ୍ୟରେ ଵ୍ୟଵହୃତ ଛନ୍ଦ ଵା ରାଗକୁ ବୃତ୍ତ ନାମରେ ଅଭିହିତ କରିଵା ହିଁ ଯଥାର୍ଥ ।

 ଦୀର୍ଘାୟତନ ଵିଶିଷ୍ଟ ଓଡ଼ିଆ ପୁରାଣସମୂହ ସାଧାରଣତଃ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ବୃତ୍ତରେ ରଚିତ । ଏକ ବୃତ୍ତାନୁସାରୀ କ୍ଷୁଦ୍ର ପଦ୍ୟ ରଚନା ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ‘ବୋଲି’ ନାମରେ ହିଁ ଅଭିହିତ ହେଉଥିଲା ।

 

 ଓଡ଼ିଆରେ ପୁଗଣ ରଚନା ହେଵା ପରେ ସଂସ୍କୃତ କାଵ୍ୟ ଅନୁସରଣରେ କାଵ୍ୟ ସମୂହ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଅଵକାଶରେ କାଵ୍ୟର ଵିଭିନ୍ନ ସର୍ଗରେ ଵିଭିନ୍ନ ଛାନ୍ଦ ବୃତ୍ତ ଵ୍ୟଵହାର କରିଵାର ରୀତି ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା । 

 

କାଵ୍ୟକୁ ଗାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଧିକ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରିଵା ଲାଗି ଏପରି ହୋଇଥିଵା ସୁନିଶ୍ଚିତ । ଏହାହିଁ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଆ କାଵ୍ୟର ଅନ୍ୟତମ ଵୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ।

ଓଡ଼ିଆ ପୁରାଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସର୍ଵାଦୌ ଯେଉଁ ବୃତ୍ତର ଵ୍ୟଵହାର ହୋଇଥିଲା ତାହା ହେଉଛି ଵିଷମ ଅକ୍ଷର ଵିଶିଷ୍ଟ ଦାଣ୍ଡି ବୃତ୍ତ । ମାତ୍ର ଓଡ଼ିଆ କାଵ୍ୟରେ ଏହି ବୃତ୍ତର ଵ୍ଯଵହାର ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ । 

ଅନୁମିତ ହୁଏ, ନଵାକ୍ଷରୀ ଭାଗବତ ବୃତ୍ତ ହିଁ ଓଡ଼ିଆ କାବ୍ୟ ସାହିତ୍ୟରେ ଵିନିଯୁକ୍ତ ପ୍ରଥମ ଛାନ୍ଦବୃତ୍ତ । ପରଵର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଏହା ଭାଗଵତ ବାଣୀ ଭାବରେ କାଵ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହୋଇଅଛି । 

ଏତଦ୍ ବ୍ୟତୀତ ସମକାଳରେ ଓଡ଼ିଆ କାଵ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଛାନ୍ଦ ବୃତ୍ତ ଅଧିକ ସମାଦର ଲାଭ କରିଥିଲା ତାହା ହେଉଛି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶାକ୍ଷରୀ ଛନ୍ଦ ।

ଯତିପାତର ଵିଭିନ୍ନତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାର ଵିଭିନ୍ନ ନାମ ଦେଖିଵାକୁ ମିଳେ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି କଳସାଵାଣୀ, ମଙ୍ଗଳ, ଆଶାଵରୀ, ବସନ୍ତ ଭୈରଵୀ, କରୁଣାଶ୍ରୀ, ମାଳଵ, ଜୟନ୍ତ, କଳାକାଇଁଚ ଵାଣୀ ଇତ୍ୟାଦି । ବହୁ କଵି କାଵ୍ୟ ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ଛାନ୍ଦ ଵ୍ୟଵହାର କରିଥିଵା ଜଣାଯାଏ ।

© ଓଡ଼ିଆ ଛନ୍ଦର ବିକାଶଧାରା

(ଜାନକୀ ବଲ୍ଲଭ ମହାନ୍ତି)